Lite med vilje

I Salhus skal badstova stå på Rotholsneset, på ein badeplass frå 1959 med sjøbasseng og eit støypt betongdekke, bygd som ein del av anlegget kring den gamle trikotasjefabrikken. Riksantikvaren freda heile anlegget i 2020, badeplassen også, og sterkare vern finst ikkje for eit bygningsmiljø her i landet. Skal eit nytt bygg få stå inntil noko slikt, kan det ikkje låna eit uttrykk frå ein annan stad, til dømes eit naust, og ein liten kvit fabrikk som liknar trikotasjefabrikken ville Riksantikvaren sett på som ei forfalsking av historia. Verken eller. Det måtte heilt enkelt vera anonymt, og det anonyme var grepet som skulle gje oss dispensasjonen. Den fekk me 7. september 2026, etter § 15 a i kulturminnelova, for ein liten bygning på seks betongsøyler som er støypte rett på det freda dekket, utan bolt og utan anker, og som skal bort igjen den dagen drifta tek slutt.

Me seier sjølve at ho liknar eit skur, og Salhus er det strengaste dømet, men ikkje noko unntak. Badstovene står gjerne i strandsona eller i eit verna miljø, der lova i utgangspunktet seier nei til nye bygg, så løyva er ofte mellombelse og kjem med vilkår. I Arendal skal badstovene stå i ei omsynssone for kulturarv. I Rosendal skal badstova stå i eit statleg sikra friluftsområde, i eit landskap Riksantikvaren har registrert som kulturhistorisk av nasjonal interesse, og fylkeskommunen gav løyve til å bruka arealet i inntil ti år. På Meland sa Forsvarsbygg nei til plassen i sjøen, så den badstova fekk hjul.

Reversibilitet er eit vernefagleg prinsipp før det er noko anna. Eit bygg som kan takast bort utan spor, lèt staden vera som før, og slike søknader står sterkare. Difor er badstovene modulære, bygde så dei kan løftast av fundamentet i eitt stykke eller i seksjonar, og difor står dei på hjul, på flytebryggjer og på søyler som ikkje er bolta fast.

No er lova ei bekvem forklaring, og ho held ikkje heilt. Den enklare forklaringa på at bygga ser ut som dei gjer, er at dei er billege, og det er sant: mange av dei, særleg dei fyrste, er sterkt prega av eit lite budsjett.

Kven betaler? Svært ofte ideelle. Bjørkheim byrja med to vener som ville ha ei badstove i Samnanger, og Os Sauna vart betalt med tilskotsmidlar me skaffa på vegner av turnforeininga, så ho fekk inntekter frå fyrste dag utan å ha lagt ut ei krone. Slik er mange av dei, eit idrettslag, eit laugarlag eller ei stifting som samlar inn pengar og driv på dugnad. Det er folkebadstover, ikkje spa, og når budsjettet er samla inn av eit lag, står valet aldri mellom eit enkelt bygg og eit spektakulært. Alternativet for kundane våre er ikkje meir unikt og oppsiktsvekkjande design, det er prefabrikkerte modular: ei tønnebadstove frå Baltikum, levert på lastebil og lik overalt. Vil laget heller ha ei badstove som er teikna for staden, i norsk tre og med eit badstoverom som er tenkt gjennom, kan ho ikkje kosta stort meir enn tønna. Så ja, dei er billege. Det er modellen vår.

Det er likevel ikkje på materialet me sparer. Kledninga er norsk alfuru frå Bø i Telemark, og ho er dyr, men me vel ho fordi ho er det mest miljøvenlege og varige alternativet; ubehandla grånar ho jamt til sølvgrått i vêr og vind. Veggen bak er isolert heilt gjennom med trefiber, som tek opp fukt, lagrar ho og fører ho ut av veggen, og det er ingen damptett plast der som stengjer ho inne. Det handlar ikkje om korleis rommet kjennest, men om at bygget skal stå. (Prinsippet er ikkje forska fram i eit laboratorium; det er prøvd ut i over ti av våre eigne badstover.) Ei badstove står kald, blir varma opp på kort tid og får fukt både frå bruken inne og frå vêret ute, og her på Vestlandet er det ikkje mange dagar i året ein vegg får tørka utanfrå. Så kjem omnen, ventilasjonen og löylyen, den varme dampen som stig når vatnet treffer steinane, og dei avgjer om folk kjem tilbake.

At bygga er så enkle, har mest med lastebilen å gjera. Skal ei badstove kunna takast bort att utan at det kostar for mykje, er det best å byggja ho ferdig som ein sjølvberande modul og køyra ho ut, og då er det vegen som avgjer kor brei ho kan vera: rundt tre meter, med følgjebil. Innanfor den breidda går det likevel an å få til mykje, og det er der me legg det meste av arbeidet, i kor høgt benken ligg over omnen og kor mykje glas rommet toler før det tek for lang tid å varma det opp. No teiknar me òg anlegg som blir bygde på staden, som på Geilo, der kortsida mot vatnet må vera breiare enn nokon lastebil kan ta.

Så når me seier at me er arkitektar, er det sant, men det er kanskje ikkje det folk flest ser for seg når dei høyrer designdriven arkitektur. Arkitekt er gresk, arkhi og tekton, den fyrste snikkaren: byggmeisteren som leia dei andre handverka. Det er nærare det me driv med. Me teiknar, søkjer, byggjer saman med handverkarane og set opp drifta, og Lokalkontoret er ansvarleg søkjar i 17 byggjesaker for offentlege badeanlegg, seks av dei for badstover me verken har teikna eller bygd. Tretten badstover er i drift på system herifrå.

Det har òg litt med skulen Svein gjekk på å gjera. Bergen Arkitekthøgskole er ikkje som dei andre arkitektskulane. Der byrjar ein med staden og kva eit inngrep gjer med han, meir enn med objektet, og mykje av lærdomen kjem frå den vestnorske byggjeskikken, frå naust og løer som er bygde for vêret, vinden og bruken, utan pynt, og som har stått i hundre år fordi forma svarar på det ho skal tola. Svein bygde den fyrste badstova si der, på eit kurs med Marco Casagrande, og tanken hans om urban akupunktur, små inngrep med stor verknad, er kjernen i Samfunnsakupunktur®: små, stadtilpassa og reversible bygg med stor sprengkraft.

Frå naustet tek me med haldninga, at eit bygg skal vera funksjonelt og varig, og at det er nok. Stilen lèt me liggja. Eit naust i Salhus ville vore nettopp den lånte sjangeren som får nei, så dei bygga me ser mest opp til, er også dei me ikkje får lov til å likna på.

Eg har lurt på om me skulle vore flinkare til å seia dette, i staden for å la bygga stå der utan forklaring. Eit skur seier ikkje sjølv at det er anonymt med vilje, eller at søylene under det er støypte utan anker fordi nokon skal kunna løfta det bort ein dag.