Sprengkrafta i styrkebasert lokalsamfunnsutvikling

Etter ei veke i Arendal, fylt til randa med debattar om by og bygd, sit me att med både optimisme og utolmod. Optimisme fordi samtalane om lokalsamfunnsutvikling er i ferd med å endra karakter. Frå Frivillighetsteltet, der me diskuterte badstova som samfunnsakupunktur, til dei store scenene: semja veks om kva me vil ha. Levande, berekraftige og inkluderande nabolag.

Denne semja vart formalisert då regjeringa før sommaren lanserte den nye nasjonale arkitekturstrategien, den fyrste på seksten år. Dokumentet er eit tydeleg signal om at kvalitet i kvardagsomgjevnadene, medverknad og sosial berekraft no er løfta opp på nasjonalt nivå. Men med optimismen kjem utolmodet. Mellom dei høge visjonane i ein strategi og den lokale røyndomen finst det ofte eit gap, fylt av trege planprosessar, kommunale budsjett som ikkje strekk til, og eldsjeler som brenn ut i møte med byråkratiet. Spørsmålet etter Arendalsuka er difor ikkje lenger berre kva me skal gjera, men korleis me i praksis får det til. Korleis omset ein ein nasjonal strategi til konkret, lokal handling? Svaret ligg etter vårt syn i eit skifte i tankesett.

Den nye arkitekturstrategien, «Rom for kvalitet», er eit viktig og naudsynt dokument. Han slår fast at arkitektur er ramma rundt liva våre, og at forminga av omgjevnadene er eit verktøy for å løysa store samfunnsutfordringar. Strategien etterlyser prosessar som fremjar «eierskap, tilhørighet og langsiktig brukervennlighet» gjennom medverknad. Det er musikk i øyra på alle som er opptekne av lokaldemokrati og grasrotengasjement.

Likevel er faren der for at slike strategiar vert verande i festtalane. Dokumentet peikar på kommunane som tilretteleggjarar, men til sjuande og sist er det det lokale samspelet mellom offentlege, private og frivillige krefter som må levera resultata. Strategien skaper ei nasjonal tinging av lokalt initiativ, men gjev få svar på korleis ein skal koma over den høge aktiveringsenergien som krevst for å starta noko nytt. For korleis skal eit lokalsamfunn gripa sjansen, når dei som har dei gode ideane, ofte manglar tid, formell kompetanse og økonomiske musklar? Svaret ligg ikkje i å venta på at nokon andre skal løysa floken, men i å sjå på lokalsamfunnet med nye auge.

Her kjem eit fagleg rammeverk inn som er like enkelt som det er kraftfullt: styrkebasert lokalsamfunnsutvikling, etter det engelske «Asset-Based Community Development» (ABCD). Rammeverket har lege i synsfeltet vårt ei stund, og trefte oss på ny med full kraft under Arendalsuka, særleg i føredraget til Rita Agdal frå Høgskulen på Vestlandet. I staden for å starta med å kartleggja problem og manglar, startar denne tilnærminga med eit heilt anna spørsmål: kva ressursar og styrkar har me alt? Det harmonerer godt med korleis me sjølve opplever å arbeida med småsamfunn.

I norske lokalsamfunn finn ein typisk to enorme, men ofte fråkopla ressursbasseng. På den eine sida den organiserte frivilligheita, gjerne representert ved eit hundre år gamalt idrettslag. Styrken deira er formell struktur, stort nettverk, legitimitet hjå kommunen, tilgang på støtteordningar og ein imponerande dugnadskapasitet. På den andre sida den uorganiserte lidenskapen: eldsjelene og entusiastgruppene, som dei mange vinterbadarane me møter som drøymer om ei lokal badstove. Styrken deira er brennande energi, spisskompetanse og ein krystallklar visjon. Det dei manglar, er nettopp strukturen og den formelle kapitalen som idrettslaget sit på. Den verkelege sprengkrafta i lokalsamfunnsutvikling oppstår i det same desse to kreftene vert kopla saman. Utfordringa er at dei sjeldan finn kvarandre på eiga hand.

Ambisjonen vår er å vera ein katalysator i dette spenningsfeltet, der gode og raske tiltak kan veksa fram når dei rette aktørane kjem saman: private, offentlege og frivillige. Målet er å senka terskelen for samarbeid. Me ser ofte at eit idrettslag sit på store ressursar, men vegrar seg for nye prosjekt utanfor kjerneaktiviteten, fordi risikoen og arbeidsmengda verkar for stor. Samarbeidsmodellen vår går ut på å fjerna den risikoen. Gjennom «foreiningsmodellen» tek me det administrative løftet: søknadsskriving, prosjektering, budsjettering og dialog med kommunen, utan kostnad for laget. Samstundes hjelper me eldsjelene med å strukturera og kanalisera engasjementet, til dømes som ei ny undergruppe i idrettslaget.

Dette skaper ein symbiose. Idrettslaget får ein ny, vitaliserande og sjølvfinansierande aktivitet, som attpåtil gjev inntekter til arbeidet for born og unge. Badstoveentusiastane får realisert draumen sin gjennom ein etablert og respektert organisasjon. Det er ikkje hokuspokus, men praktisk tilrettelegging som gjer det logisk for partane å finna saman. For oss er denne samankoplinga sjølve kjernen i eit målretta samfunnsakupunkturstikk: ho løyser ut den latente energien i lokalsamfunnet.

Ser ein prosessen i samanheng, vert den raude tråden tydeleg. Den nasjonale arkitekturstrategien gjev oss eit felles kvifor. Den styrkebaserte filosofien gjev oss eit fagleg kva me skal sjå etter. Og ein katalytisk modell, som den me nyttar, tilbyr eit konkret korleis. Dette handlar om langt meir enn badstover. Dynamikken der ny, uorganisert lidenskap vert teken opp i den etablerte frivilligheita, er heller ikkje ny i seg sjølv. Slike prosessar skjer organisk over heile landet, men dei tek tid. Tenk berre på e-sporten, som brukte fleire tiår på reisa frå ungdomsrommet til å verta eit aktivitetstilbod i mange idrettslag. Det me vonar å tilby, er ein måte å systematisera og akselerera denne naturlege prosessen på: ein overførbar framgangsmåte for å realisera alt frå klatreparkar til fleirbrukshus, raskare og med mindre slit.

Tida etter Arendalsuka bør brukast til å gå frå visjon til handling. Spørsmålet kvart lokalsamfunn, kvar kommune og kvar eldsjel bør stilla seg, er ikkje lenger berre «kva manglar me?», men: kva unytta ressursar og uforløyste lidenskapar har me, og kven kan hjelpa oss å kopla dei saman?